โซเชียลมีเดียทำให้เราหลงลืมตัวเองอยู่หรือเปล่า รู้ทันก่อนตัวตนแตกกระจาย

ถ้าเปิด IG ก็ต้องสวย เปิด TikTok ก็ต้องตลก เปิด X ก็ต้องคม พอสลับไปมาทุกวัน คำถามที่โผล่ขึ้นมาเป็นระยะคือ สรุปฉันเป็นคนแบบไหนกันแน่ ความรู้สึกนี้ไม่ใช่เรื่องแปลก และมีชื่อทางจิตวิทยาว่า Identity Fragmentation หรือตัวตนที่แตกกระจัดกระจาย

รายการจิตติดจอหยิบเรื่องนี้มาคุยในมุมที่จับต้องได้ ผ่านข่าวของคุณคาร่า ฮันเตอร์ นักการเมืองชาวไอริช ที่เจอคลิป Deepfake ก่อนการเลือกตั้งสองสัปดาห์ครึ่ง เธอเลือกไม่พูดอะไร เพราะกลัวว่ายิ่งพูด คนยิ่งเสิร์ชชื่อเธอแล้วเจอเรื่องนั้นมากขึ้น

Identity Fragmentation คืออะไร

คือภาวะที่ตัวตนของเราแตกออกเป็นหลายชิ้นตามแพลตฟอร์มที่ใช้ งานวิจัยที่ถูกพูดถึงในคลิปบอกว่า เวลาเราใช้ตัวตนไม่เหมือนกันบน Facebook IG หรือ TikTok สมองจะปรับบุคลิกและตัวตนให้เข้ากับกฎของแพลตฟอร์มนั้นโดยไม่รู้ตัว

IG เน้นภาพสวย ต้องวางสตอรี่ให้ดูมีออร์แกนิก TikTok เน้นเรียล เป็นกันเอง ส่วน X ไว้ระบายหรือด่าได้เต็มที่ พอสลับไปมาแบบไม่ทันสังเกต เราอาจเริ่มรู้สึกไม่มั่นคง และการรับรู้ว่าเราเป็นใครก็ลดลง

ตัวตนที่แตกกระจัดกระจายออกมา

หลายแพลตฟอร์มทำให้เราเปรียบเทียบตัวเองมากขึ้นไหม

ใช่ เพราะเราอยู่ในทุกสังคมพร้อมกัน แต่ละกลุ่มมีมาตรฐานต่างกัน กลุ่มนี้ต้องสวย กลุ่มนี้ต้องจริงจัง กลุ่มนี้ต้องตลก เราจึงอยากแมสในทุกที่ที่ไป

ผลคือสมองค่อยๆ เปรียบเทียบตัวเองกับหลายมาตรฐานพร้อมกัน ความเครียดสะสมแบบไม่รู้ตัว และมีแนวโน้มเอาคุณค่าตัวเองไปผูกกับยอดไลก์ ยอดแชร์ ยอดคอมเมนต์

พิธีกรเล่าประสบการณ์ตัวเองตรงๆ ว่ารูปที่แต่งตัวสวยได้ไลก์เยอะมาก แต่รูปแบบธรรมชาติได้ไลก์น้อย จนเริ่มคิดว่าควรลงแต่รูปสวยๆ ดีไหม นี่คือการเทรนจากแพลตฟอร์มแบบไม่รู้ตัว

มีหลายตัวตนเท่ากับเป็นโรคหลายบุคลิกไหม

ไม่ใช่ และต้องเน้นย้ำตรงนี้ คนละเรื่องกันเลย มนุษย์เรามีการแบ่งตัวเองตามธรรมชาติอยู่แล้ว อยู่บ้านก็แบบหนึ่ง อยู่ที่ทำงานก็อีกแบบ อยู่กับเพื่อนก็อีกแบบ โดยที่เราไม่รู้ตัว

สิ่งสำคัญคือความเหมาะสมตามบริบท ไม่ใช่ความผิดปกติ ถ้าใครใช้หลายแพลตฟอร์มแล้วยังไม่เคยรู้สึกสับสน ก็ไม่เป็นไร ใช้ได้ตามปกติ

แล้วตัวตนจริงๆ ของเราคือตัวตนไหน

คำถามนี้อาจไม่มีคำตอบตรงๆ แต่คำตอบที่ใช้ได้จริงคือ เรารู้จักตัวเองดีแค่ไหนมากกว่า

การจะหลุดจากกรอบที่โซเชียลใส่ให้ได้ ต้องมี Core Identity หรือตัวตนที่ชัดเจนในตัวเอง ซึ่งสร้างได้จากการให้พื้นที่ตัวเองสำรวจว่าชอบอะไร ไม่ชอบอะไร สะสมประสบการณ์ไปเรื่อยๆ จนรู้ว่าอันนี้ใช่ อันนี้ไม่ใช่

หลายคนลืมไปว่าเราต้องให้เวลากับการอยู่กับตัวเองบ้าง ถ้าเรารู้ว่าตัวเองเป็นใคร ชอบอะไร ความกังวลเรื่องตัวตนบนโซเชียลก็จะน้อยลง

โซเชียลมีแต่โทษจริงหรือ

ไม่ทั้งหมด งานวิจัยอีกชิ้นบอกว่าโซเชียลมีเดียในวัยรุ่นช่วยให้เขา explore ตัวเองและรู้จักตัวเองดีขึ้นได้ มีช่องให้เลือกดูหลากหลาย ทั้งช่องดูแลตัวเองหรือช่องที่ทำให้เห็นว่าอยากเป็นแบบไหน

มันเป็นโลกอีกใบที่เราอยู่จริง มีทั้งด้านที่กดเราและด้านที่เปิดทางให้เราค้นหาตัวเอง ขึ้นอยู่กับว่าเราใช้มันแบบมีสติแค่ไหน

ข้อเสนอจากท้ายคลิปคือกำหนดเวลาใช้โซเชียลให้ชัด และหันกลับมาให้ความสำคัญกับชีวิตจริงมากขึ้น

บทความนี้ไม่ใช่การวินิจฉัยทางการแพทย์ หากมีความทุกข์ใจจนใช้ชีวิตลำบาก ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือโทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ฟรี ตลอด 24 ชั่วโมง